Salma El Bantaoui*
Το 2021 τα σύνορα Λευκορωσίας-Πολωνίας βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας κρίσης που ξεπέρασε τα όρια ενός καθαρά μεταναστευτικού ζητήματος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατηγόρησε τη κυβέρνηση της Λευκορωσίας πως διευκόλυνε σκόπιμα τη μετακίνηση ανθρώπων προς τα εξωτερικά της σύνορα, χρησιμοποιώντας μεταναστευτική πίεση με σκοπό την αποσταθεροποίηση του Πολωνικού κράτους. Η κρίση αντιμετωπίστηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση ως μορφή υβριδικής πίεσης και προκάλεσε την ενίσχυση των ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Πίσω όμως από αυτή την αντιπαράθεση κρύβονται άνθρωποι. Πρόσφυγες και μετανάστες που βρέθηκαν ανάμεσα στην προστασία των εξωτερικών συνόρων και της υποχρέωσης διασφάλισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όσων ενδέχεται να χρειάζονται διεθνή προστασία. Μέχρι πού λοιπόν μπορεί να φτάσει η προστασία των συνόρων όταν υπάρχουν ταυτόχρονα άνθρωποι που ενδέχεται να δικαιούνται άσυλο;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη-μέλη είναι απόλυτα λογικό να θέλουν να προστατεύσουν τα εξωτερικά τους σύνορα. Όταν υπάρχουν επαρκή στοιχεία αποδεδειγμένης μετακίνησης ανθρώπων ως μέσο πολιτικής πίεσης (εργαλειοποίηση) η λήψη αυστηρότερων μέτρων είναι δικαιολογημένη για να μην επαναληφθούν τέτοιες πρακτικές πίεσης απέναντι στην ΕΕ.
Από την άλλη πλευρά πρέπει να γίνει μία βασική διάκριση: άλλο ο δρών που οργανώνει τη πολιτική πίεση και άλλο ο άνθρωπος που χρησιμοποιείται ως μέσο άσκησης της. Η ευθύνη της εργαλειοποίησης δεν μπορεί να μεταφέρεται στους ανθρώπους που βρίσκονται στα σύνορα. Η Σύμβαση της Γενεύης άλλωστε κατοχυρώνει την αρχή της μη επαναπροώθησης, σύμφωνα με την οποία ένας πρόσφυγας δεν μπορεί να επιστρέψει σε μια χώρα όπου απειλείται η ζωή του και η ελευθερία του.
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της εργαλειοποίησης απαιτεί μια διπλή προσέγγιση. Απέναντι στο κράτος που χρησιμοποιεί τη μετακίνηση ανθρώπων ως μέσο πολιτικής πίεσης η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να λαμβάνει αυστηρά μέτρα. Στοχευμένες κυρώσεις, διπλωματική πίεση, περιοριστικά μέτρα απέναντι στους φορείς που συμμετέχουν στη μεταφορά των ανθρώπων και ενισχυμένη προστασία των εξωτερικών συνόρων μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά.
Απέναντι όμως, στους ανθρώπους όμως που φτάνουν στα σύνορα η αντιμετώπιση πρέπει να είναι διαφορετική. Οι περιπτώσεις όσων ζητούν διεθνή προστασία εξετάζονται με βάση τη προβλεπόμενη νομοθεσία. Με αυτό το τρόπο η ευρωπαϊκή αντίδραση στρέφεται πρωτίστως στον δρώντα και πρέπει να δίνεται η ευκαιρία στους ανθρώπους να εξετάζεται η υπόθεση τους για το αν πληρούν τις προϋποθέσεις για διεκδίκηση ασύλου.
Η εργαλειοποίηση της μετανάστευσης φέρνει τελικά την ΕΕ αντιμέτωπη με μια δύσκολη ισορροπία. Η απάντηση δεν είναι ούτε να μην λαμβάνονται μέτρα για σε μια προσπάθεια αποσταθεροποίησης ούτε να αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι σαν απειλή. Η πραγματική πρόκληση για την Ευρώπη είναι και να προστατεύσει τα σύνορά της αλλά και να προστατεύσει τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα που με σθένος υπερασπίζεται.
Πηγές:
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1359/2024-05-22/eng https://www.unhcr.org/about-unhcr/overview/1951-refugee-convention
https://skribi.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/02/belarus-eu-adopts-5th-package-of-sanctions-over-continued-human-rights-abuses-and-the-instrumentalisation-of-migrants/
Η Salma El Bantaoui είναι φοιτήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γεωπολιτική, τις διεθνείς υποθέσεις, τη μετανάστευση και το
προσφυγικό, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο.
